Καλλιτέχνες στα χρόνια της Χούντας - Από τη λογοκρισία στην εξέγερση του Πολυτεχνείου
Η επέτειος του Πολυτεχνείου αποτελεί κάθε χρόνο αφορμή για να θυμηθούμε όχι μόνο τους φοιτητές και τους πολίτες που αντιστάθηκαν στη δικτατορία, αλλά και τους ανθρώπους της τέχνης που βρέθηκαν αντιμέτωποι με το αυταρχικό καθεστώς.
Ηθοποιοί, τραγουδιστές και δημιουργοί έζησαν διαφορετικές εμπειρίες κατά τη διάρκεια της επταετίας, κάποιοι βρέθηκαν σε επίσημες εκδηλώσεις της Χούντας, άλλοι κατηγορήθηκαν για σχέσεις μαζί της, ενώ αρκετοί πλήρωσαν ακριβά τη δημόσια στάση τους και την αντίστασή τους.
Οι προσκλήσεις της Χούντας και οι παρεξηγήσεις

Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, οι συνταγματάρχες επιδίωκαν να αποκτήσουν κοινωνική αποδοχή, χρησιμοποιώντας μεταξύ άλλων τις δημόσιες σχέσεις με δημοφιλείς καλλιτέχνες. Οι προσκλήσεις σε δεξιώσεις και επίσημες εκδηλώσεις ήταν συχνές, με αποτέλεσμα να κυκλοφορούν στον καλλιτεχνικό χώρο ιστορίες για τη στάση γνωστών ηθοποιών απέναντι στο καθεστώς.
Μία από τις χαρακτηριστικές περιπτώσεις ήταν εκείνη του Κώστα Βουτσά, ο οποίος είχε εξηγήσει ότι η φωτογραφία όπου τσουγκρίζει πασχαλινό αυγό με τον δικτάτορα τραβήχτηκε σε εκδήλωση στην οποία είχε προσκληθεί. «Δεν μπορούσα όπως και πολλοί άλλοι να κάνω διαφορετικά, παρά να αποδεχτώ την πρόσκληση. Τον Παράβα για παράδειγμα τον είχαν καλέσει ήδη δύο φορές και την επόμενη τον έστειλαν εξορία», είχε πει.
Σταύρος Παράβας: Η μαντινάδα που τον οδήγησε στη Γυάρο

Ο Σταύρος Παράβας ήταν από τους καλλιτέχνες που βίωσαν με τον πιο σκληρό τρόπο την καταστολή της δικτατορίας. Το 1974, ενώ πρωταγωνιστούσε στην παράσταση «Επτά χρόνια φαγούρα» στο θέατρο Ρεξ, ζήτησε να ενταχθεί στο έργο μια αντιδικτατορική μαντινάδα. Παρότι τα κείμενα είχαν περάσει από τη λογοκρισία, ο ίδιος ανέλαβε την ευθύνη για τους στίχους:
«Όποιος καλά μας κυβερνά, θα είναι και δικός μας, γύψο, κοντούς, τρελούς και τανκς, δε θέλει ο λαός μας».
Λίγο αργότερα, ένα Σάββατο βράδυ, δύο στρατονόμοι με πολιτικά εμφανίστηκαν στο θέατρο, τον πήραν και τον οδήγησαν στην εξορία. Ο ηθοποιός μεταφέρθηκε στη Γυάρο, όπου παρέμεινε μέχρι την πτώση της Χούντας. Χρόνια μετά, μιλώντας για εκείνη την εμπειρία, είχε περιγράψει τη φρίκη των συνθηκών που αντίκρισε.
Οι διαφορετικές στάσεις του Παντελή Ζερβού και της Ρένας Βλαχοπούλου
.jpg?t=9QCzXWkyq_F-p9T6VnvI_A)
Ο Παντελής Ζερβός, γνωστός για τον ήπιο και ευγενικό χαρακτήρα του, αποδέχθηκε το 1968 την πρόταση να αναλάβει την προεδρία του σωματείου ηθοποιών, το οποίο μετονομάστηκε τότε σε «Εθνικοφρόνων Ελλήνων Ηθοποιών». Ο ηθοποιός είχε δεξιές και φιλοβασιλικές πεποιθήσεις, ενώ ήταν ένθερμος υποστηρικτής του Κωνσταντίνου Καραμανλή.

Από την άλλη, η Ρένα Βλαχοπούλου βρέθηκε στο επίκεντρο αντιδράσεων εξαιτίας μιας σατιρικής ατάκας που είχε πει σε επιθεώρηση κατά την περίοδο της δικτατορίας. Υποδυόμενη μια γυναίκα που επέστρεφε από το Παρίσι, απαντούσε στην ερώτηση τι είχε δει εκεί: «Είδα εκείνο, είδα το άλλο και πάνω σε μια φοράδα είδα τη Μελίνα Μερκουράδα».
Η ατάκα έφτασε στη Μελίνα Μερκούρη, η οποία εκείνη την περίοδο ζούσε στο Παρίσι και είχε αναπτύξει έντονη αντιδικτατορική δράση. Όταν οι δύο γυναίκες συναντήθηκαν, η ένταση ήταν μεγάλη, με τη Μερκούρη, σύμφωνα με τις σχετικές αφηγήσεις, να αποκαλεί τη Βλαχοπούλου «χουντιάρα».
Διονύσης Παπαγιαννόπουλος: Η φράση που δημιούργησε αντιδράσεις
.jpg?t=TdPwXTEiwGcgWXtYtEgNcQ)
Ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, γνωστός για τις δεξιές και φιλοβασιλικές του πεποιθήσεις, βρέθηκε επίσης στο επίκεντρο συζητήσεων για τη στάση του απέναντι στη Χούντα. Μια φράση που αποδόθηκε σε εκείνον, «μας εσώσατε από το χάος, την αναρχία και τους κομμουνιστάς», φέρεται να ειπώθηκε στον Πατακό, σύμφωνα με τον ίδιο τον δικτάτορα. Ωστόσο, ο ανιψιός του ηθοποιού, Τάκης Βλαστός, έχει ξεκαθαρίσει ότι εκείνος δεν είχε καμία σχέση με το καθεστώς.
Μάλιστα, η καλλιτεχνική του διαδρομή περιλαμβάνει συμμετοχές σε έργα με αντιδικτατορικό περιεχόμενο, όπως η ταινία «Το κανόνι και τ’ αηδόνι» το 1968 και η παράσταση «Το Μεγάλο μας Τσίρκο» το 1973.
«Το Μεγάλο μας Τσίρκο»: Μια θεατρική πράξη αντίστασης

Τον Ιούνιο του 1973, ο Κώστας Καζάκος και η Τζένη Καρέζη ανέβασαν στο θέατρο «Αθήναιον» το έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη «Το Μεγάλο μας Τσίρκο», με τη συμμετοχή του Νίκου Ξυλούρη και του Διονύση Παπαγιαννόπουλου. Παρά τη λογοκρισία, το έργο κατάφερε να περάσει ισχυρά μηνύματα κατά της δικτατορίας και να γίνει σημείο αναφοράς για την αντίσταση.
Το θέατρο γέμιζε καθημερινά, ενώ άνθρωποι του καθεστώτος παρακολουθούσαν τις αντιδράσεις των θεατών και ενημέρωναν τους ανωτέρους τους. Τον Οκτώβριο, οι παραστάσεις διακόπηκαν βίαια και η Καρέζη με τον Καζάκο συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στα κρατητήρια του ΕΑΤ-ΕΣΑ.
Διονύσης Σαββόπουλος και Μάνος Κατράκης: Η αντίσταση με τη μουσική και την τέχνη

Ο Διονύσης Σαββόπουλος υπήρξε μία από τις σημαντικές φωνές της αντιδικτατορικής περιόδου. Τα τραγούδια του μετέφεραν υπαινικτικά μηνύματα ελευθερίας, ενώ ο ίδιος βρέθηκε υπό στενή παρακολούθηση. Συνελήφθη το 1967 και το 1969 και κρατήθηκε στην Ασφάλεια της οδού Μπουμπουλίνας, όπου υπέστη σωματική και ψυχολογική βία. Το άλμπουμ του «Βρώμικο Ψωμί», που κυκλοφόρησε το 1972, αποτύπωσε έντονα το κλίμα της εποχής.

Στο στόχαστρο της Χούντας βρέθηκε και ο Μάνος Κατράκης, εξαιτίας των αριστερών πολιτικών του πεποιθήσεων. Όταν του ζητήθηκε να υπογράψει δήλωση νομιμοφροσύνης για να συνεχίσει να εργάζεται, αρνήθηκε. Ως συνέπεια, του απαγορεύτηκαν οι θεατρικές και τηλεοπτικές εμφανίσεις, σε μια προσπάθεια επαγγελματικής απομόνωσής του.
Γιώργος Σεφέρης: Η φωνή που ακούστηκε στο BBC

Ξεχωριστή θέση στην αντίσταση κατά της δικτατορίας είχε και ο νομπελίστας ποιητής Γιώργος Σεφέρης. Το 1969 αποφάσισε να καταγγείλει δημόσια το καθεστώς μέσα από δήλωση που μεταδόθηκε από την ελληνική υπηρεσία του BBC. «Αυτή η ανωμαλία πρέπει να σταματήσει. Είναι κρίμα για τον τόπο», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Η αντίδραση της Χούντας ήταν να του αφαιρέσει τον τίτλο του πρεσβευτή επί τιμή και να του στερήσει τη δυνατότητα χρήσης διπλωματικού διαβατηρίου. Όταν πέθανε, το 1971, η κηδεία του εξελίχθηκε σε μια μεγάλη αυθόρμητη αντιδικτατορική διαδήλωση στην Αθήνα.
Από τις διώξεις και τη λογοκρισία μέχρι τις συλλήψεις, την εξορία και τις δημόσιες καταγγελίες, η στάση των ανθρώπων της τέχνης απέναντι στη δικτατορία δεν ήταν ενιαία. Οι ιστορίες τους, όμως, αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της μνήμης εκείνης της περιόδου και της ιστορίας που οδήγησε στην εξέγερση του Πολυτεχνείου.