Όταν η Βέμπο τραγουδούσε για τη νίκη & Κατράκης-Κωνσταντάρας-Παπαγιαννόπουλος πολεμούσαν στο μέτωπο
28η Οκτωβρίου: Το Έπος του ’40 δεν γράφτηκε μόνο από τους στρατιώτες που πέρασαν τα σύνορα και πολέμησαν στα βουνά της Αλβανίας.
Γράφτηκε και από καλλιτέχνες που άφησαν για λίγο τη σκηνή, φόρεσαν το χακί και βρέθηκαν αντιμέτωποι με τις κακουχίες του πολέμου. Η Σοφία Βέμπο έγινε η φωνή που εμψύχωνε τους Έλληνες, ενώ ο Μάνος Κατράκης, ο Λάμπρος Κωνσταντάρας και ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος έζησαν τη δική τους εμπειρία στο μέτωπο.
28η Οκτωβρίου-Όταν ο πρωταγωνιστής της σειράς Το Σόι σου συμμετείχε στην παρέλαση ως Εύζωνας το 2008
Η 28η Οκτωβρίου 1940 παραμένει μια από τις σημαντικότερες ημερομηνίες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Η ιταλική επίθεση, η επιστράτευση και η αναχώρηση των στρατιωτών για το αλβανικό μέτωπο σημάδεψαν μια ολόκληρη γενιά. Ανάμεσα σε εκείνους που ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα της πατρίδας βρίσκονταν άνθρωποι του θεάτρου, της μουσικής και των γραμμάτων, οι οποίοι έμελλε αργότερα να γίνουν αγαπημένα πρόσωπα του ελληνικού κοινού.
Οι ιστορίες τους, όμως, δεν είναι ίδιες. Η Σοφία Βέμπο συνέδεσε το όνομά της με την εμψύχωση του λαού και των στρατιωτών μέσα από το τραγούδι. Οι τρεις ηθοποιοί βρέθηκαν στον πόλεμο ως στρατευμένοι, αντιμετωπίζοντας τις συνθήκες και τους κινδύνους που βίωσαν χιλιάδες Έλληνες.
Σοφία Βέμπο: Η φωνή που έγινε σύμβολο της Νίκης
Όταν ξέσπασε ο πόλεμος, η Σοφία Βέμπο ήταν ήδη μια δημοφιλής τραγουδίστρια και ηθοποιός. Η φωνή της, ωστόσο, απέκτησε μια εντελώς διαφορετική σημασία μετά την 28η Οκτωβρίου. Τα τραγούδια που ερμήνευε στις πολεμικές επιθεωρήσεις δεν ήταν απλώς επιτυχίες της εποχής. Έγιναν μέρος της καθημερινότητας ενός λαού που παρακολουθούσε τους άνδρες του να φεύγουν για το μέτωπο και προσπαθούσε να διατηρήσει το κουράγιο του μέσα στην αβεβαιότητα.
Το «Παιδιά της Ελλάδος παιδιά», σε στίχους του Μίμη Τραϊφόρου και μουσική του Μιχάλη Σουγιούλ, συνδέθηκε όσο λίγα τραγούδια με το Έπος του ’40. Η δημιουργία του έχει τη δική της ενδιαφέρουσα ιστορία: βασίστηκε στη μουσική του προγενέστερου τραγουδιού «Ζεχρά», ενώ οι στίχοι προσαρμόστηκαν στην πολεμική συγκυρία. Το αποτέλεσμα ήταν ένα τραγούδι που μιλούσε στους στρατιώτες, στις οικογένειές τους και σε όσους περίμεναν με αγωνία νέα από το μέτωπο.
Η Βέμπο δεν περιορίστηκε στην ηχογράφηση πολεμικών τραγουδιών. Η παρουσία της σε παραστάσεις και η συμβολή της στην ψυχαγωγία και την εμψύχωση των στρατευμάτων έμειναν χαραγμένες στη συλλογική μνήμη. Το Αρχείο της ΕΡΤ διασώζει συνέντευξή της στον Φρέντυ Γερμανό, στην οποία η ίδια ανατρέχει στην καλλιτεχνική της διαδρομή και στη σύνδεσή της με τα γεγονότα του πολέμου. Στην ίδια αρχειακή καταγραφή, στρατιώτες που τη γνώρισαν στη Μέση Ανατολή θυμούνται τη δράση της και την απήχηση των τραγουδιών της.
Έτσι καθιερώθηκε ως η «τραγουδίστρια της Νίκης». Όχι επειδή κρατούσε όπλο, αλλά επειδή η φωνή της έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της ελληνικής αντίστασης απέναντι στην ιταλική επίθεση.
Μάνος Κατράκης: Από τη σκηνή του θεάτρου στην πρώτη γραμμή
Ο Μάνος Κατράκης είχε ήδη διαμορφώσει μια σημαντική θεατρική πορεία όταν κηρύχθηκε ο πόλεμος. Τον Οκτώβριο του 1940 συμμετείχε σε παράσταση του «Εμπόρου της Βενετίας» του Σαίξπηρ. Η επιστράτευση διέκοψε την καλλιτεχνική του δραστηριότητα και τον οδήγησε στο μέτωπο, όπου βρέθηκε στην πρώτη γραμμή απέναντι στον ιταλικό στρατό.
Η βιογραφία του, όπως καταγράφεται από τη Φίνος Φιλμ και το Αρχείο της ΕΡΤ, αναδεικνύει αυτή τη μετάβαση από το θέατρο στην πολεμική πραγματικότητα. Ο Κατράκης επέστρεψε στην Αθήνα το 1941, έχοντας ζήσει από κοντά τις σκληρές συνθήκες του πολέμου, για να βρεθεί στη συνέχεια αντιμέτωπος με μια άλλη δοκιμασία: την Κατοχή.
Η δική του διαδρομή δεν τελείωσε με την επιστροφή από το μέτωπο. Συνέχισε να ασχολείται με το θέατρο, ενώ εντάχθηκε στην Εθνική Αντίσταση. Η πολιτική του δράση είχε σοβαρές συνέπειες για την προσωπική του ζωή, καθώς αργότερα συνελήφθη και εξορίστηκε. Η πορεία του συνδέθηκε έτσι όχι μόνο με την τέχνη, αλλά και με τις μεγάλες συγκρούσεις που σημάδεψαν την Ελλάδα κατά τη δεκαετία του 1940.
Ο ίδιος είχε περιγράψει τη ζωή του με λόγια που αποτυπώνουν τη μαχητική πλευρά της προσωπικότητάς του: «Η ζωή μου υπήρξε μια ζωή φαινομενικά ήρεμη, ουσιαστικά όμως φοβερά ανήσυχη, φαινομενικά ίσως λίγο άτονη, ουσιαστικά φοβερά έντονη και αγωνιστική.»
Η φράση αυτή, αν και δεν αφορά αποκλειστικά την πολεμική του εμπειρία, συνοψίζει μια διαδρομή που ξεπέρασε τα όρια της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Λάμπρος Κωνσταντάρας: Ο τραυματισμός στο μέτωπο και η μαρτυρία του
Πολύ πριν γίνει ένας από τους πιο αγαπημένους πρωταγωνιστές της ελληνικής κωμωδίας, ο Λάμπρος Κωνσταντάρας βρέθηκε στο αλβανικό μέτωπο. Το 1940 υπηρέτησε ως έφεδρος αξιωματικός και πολέμησε μαζί με τον στενό του φίλο, τον ποιητή Οδυσσέα Ελύτη.
Σε μία από τις μάχες τραυματίστηκε σοβαρά. Ο Ελύτης, σύμφωνα με τις μαρτυρίες που έχουν δημοσιευθεί για το περιστατικό, τον βοήθησε να μεταφερθεί για νοσηλεία. Ο τραυματισμός άφησε προβλήματα που τον συνόδευαν για χρόνια, ενώ η εμπειρία του πολέμου παρέμεινε ένα σημαντικό κεφάλαιο της ζωής του.
Ο ίδιος είχε αναφερθεί σε συνέντευξή του στην περιπέτεια που έζησε, λέγοντας: «Στον πόλεμο είχα τραυματιστεί στο κεφάλι και μου ζήτησαν την υπογραφή μου, για να μου κάνουν διάτρηση στο κρανίο. Δεν υπέγραψα και γλίτωσα!»
Πίσω από τον άνθρωπο που αργότερα θα χάριζε στο κοινό αμέτρητες κωμικές στιγμές υπήρχε, επομένως, ένας στρατιώτης που βίωσε τον τραυματισμό και τον κίνδυνο της πρώτης γραμμής. Η ιστορία του Κωνσταντάρα θυμίζει πως οι μορφές που συνδέθηκαν με τη διασκέδαση μιας ολόκληρης εποχής είχαν συχνά περάσει από εμπειρίες που ελάχιστη σχέση είχαν με τη λαμπερή εικόνα της οθόνης.
Διονύσης Παπαγιαννόπουλος: «Δεν ξεχνιούνται όσα χρόνια και αν περάσουν»
Ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, που αγαπήθηκε από το κοινό για τους χαρακτηριστικούς ρόλους του στον κινηματογράφο και την τηλεόραση, υπηρέτησε επίσης στο αλβανικό μέτωπο. Το 1940 βρέθηκε στην πρώτη γραμμή, όπου έζησε τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες των επιχειρήσεων στα ορεινά εδάφη.
Χρόνια αργότερα, σε συνέντευξή του, μίλησε με συγκλονιστικό τρόπο για μια από τις εμπειρίες που δεν έσβησαν ποτέ από τη μνήμη του. Η αφήγησή του περιγράφει τις μάχες σε απόκρημνα υψώματα, την έλλειψη πυρομαχικών και τις στιγμές κατά τις οποίες οι στρατιώτες αναγκάζονταν να συνεχίσουν τον αγώνα με ό,τι μέσο διέθεταν.
«Δεν ξεχνιούνται όσα χρόνια και αν περάσουν. Πώς να σβήσει από τη μνήμη μου η εξόρμησις στο ύψωμα του Αγ. Αθανασίου στη Χειμάρα; Ανεβήκαμε με χέρια και πόδια, πολεμώντας με πέτρες. Είχα, θυμάμαι, πέντε φυσίγγια επί 20 ώρες. Εκεί που είχαμε σκαρφαλώσει, δεν μπορούσαν να μας φτάσουν τα μεταγωγικά. Κι εμείς πολεμούσαμε με πέτρες».
.jpg?t=a__gAhCivh9qRbNZvMCGgQ)
Η μαρτυρία του δεν έχει τη μορφή μιας γενικής αναφοράς στον ηρωισμό. Περιγράφει συγκεκριμένες συνθήκες και αποτυπώνει την αγωνία των στρατιωτών που πολεμούσαν σε δύσβατες περιοχές, με περιορισμένα εφόδια και συνεχή έκθεση στον κίνδυνο.
Η Σοφία Βέμπο, ο Μάνος Κατράκης, ο Λάμπρος Κωνσταντάρας και ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος συνδέθηκαν με το Έπος του ’40 με διαφορετικούς τρόπους. Η Βέμπο έδωσε φωνή στην αγωνία και την αποφασιστικότητα της εποχής, ενώ οι τρεις ηθοποιοί βίωσαν τον πόλεμο ως στρατευμένοι και επέστρεψαν αργότερα στην τέχνη τους.
Οι ιστορίες τους φωτίζουν μια λιγότερο συνηθισμένη πλευρά των γνωστών προσώπων του ελληνικού πολιτισμού. Πριν γίνουν οι πρωταγωνιστές που γνώρισαν οι επόμενες γενιές μέσα από τραγούδια, θεατρικές παραστάσεις και κινηματογραφικές ταινίες, υπήρξαν άνθρωποι που βρέθηκαν μπροστά σε μια ιστορική δοκιμασία.
Και κάθε 28η Οκτωβρίου, όταν ακούγεται το «Παιδιά της Ελλάδος παιδιά» και οι εικόνες από το αλβανικό μέτωπο επιστρέφουν στη δημόσια μνήμη, οι δικές τους ιστορίες υπενθυμίζουν ότι το Έπος του ’40 δεν ανήκει μόνο στα βιβλία της Ιστορίας. Ανήκει και στις φωνές, στις μαρτυρίες και στις ζωές όσων το έζησαν.
.jpg?t=sxlK698u5KMMwmAnYPlzrw)
